Mahalle…

Şehrin en küçük birim olan mahalle, şehirlerin yalnız fiziksel yapısını belirleyen bir etken değil, aynı zamanda çeşitli  meselelerin çözüldüğü, merkezi ve yerel hizmet amaçları çerçevesinde şekillenen hem idari hem de sosyal bir ünitedir. Mahalle aynı zamanda, onu oluşturan toplumun sahip olduğu değerler bütününü yansıtan toplumsal bir olgudur.

Mahalle denilen yerleşim birimleri bina ve insanların rastgele yoğunlaştığı ya da seyrekleştiği anlar olmayıp çok sıkı neden-sonuç ilişkilerine dayalı , sosyal , tarihsel ve coğrafi çevre itibariyle oluşan ve gelişen alanlardır.

Temel olarak :

• Tarihseldir. Süreç içinde uzun zaman dilimlerinde gelişim gösterir. Tek elden , tek seferde oluşmaz, oluşturulmaz.

• Kendiliğinden Oluşur : Mahalleler bir zorunluluk neticesinde değil, pek çok destekleyici unsurla birlikte kendiliğinden oluşan açık yerleşim alanlarıdır.

• Toplumsaldır. Toplum tarafından oluşan olgudur. Toplumun katılımı esastır.

• Dayanışma ve aidiyet temel unsurdur.

• Kendi hizmet etkinliği ve sınırlı özerkliği vardır.

• Yer , bağlam : Mahallelere fiziksel ve toplumsal insanlara bir yere bağlı olma hissini verir.

• Karışık kullanım  : Mahalleler oluşturan unsurların bir kısmı birden fazla işleve sahiptir. Sokakların farklı zamanlarda kullanımını sağlar. Mahalle de canlılığın ve asayişin temel unsurudur. Sözgelimi küçük esnaflar 

• Küçük bloklardan oluşma  : Uzun , büyük  ve katlı bloklar aynı muhitte bulunan insanların makul ölçüde girift çapraz kullanım ve etkileşim havuzları oluşturulmasını engeller. Otomatik olarak insanları çok nadiren kesişen yollar dağıtır, böylece aynı lokasyon da insanların pratikte birbirlerinden tamamıyla koparır.

• Temas  : Mahalle sokağında sayısız minik temas söz konusudur. Manavdan meyve alma, bakkala evinin anahtarını emanet etme, bebekli anneye yardımcı olma, bebekleri sevme ,  mahallelinin yaşlısına, gencine selam verip alma ,berberine tıraş olup sonra parasını ödeme bunlardan bir kaçıdır. Görünüşte son derece önemsiz gözükür. Ama bu minik temaslar toplamında hiçte önemsiz  değildir. Mahalleliye kamusal bir kimlik hissi verir, kamusal bir güven ağı oluşturur, toplumsal bir kaynak işlevi görür.

Hatay Geleneksel Doku…

Antakya kentinin kuruluşunda uygulanmış olan plan, şehircilik ilkeleri bakımından, Helenistik Çağ kentlerinin tipik bir örneği olan ve Hippodamos adlı Giritli mimar tarafından ilk kez uygulanan ‘‘ızgara plan’’ şeklindedir . Ana aksa bağlı ve bu aksı dik kesen akslar arasında bölünen alanlarda yapılaşma başlamıştır. Zaman içerisindeki gelişmeler sonucunda birbiri içine geçen ağısı sokak dokusu simetrik düzeni zaman içerisinde yenilemiş, disiplin ve katı düzen bozularak yerini İslam kentlerinde karşımıza çıkan organik bir dokuya bırakmıştır.

İklimin çok sıcak oluşu nedeniyle çok dar olan sokaklar, kentte karmaşık bir doku oluşturur. Konutlar; sokaklar boyunca dizilmiş, savunma amacıyla ortak duvarlı, aralarında, sokaklar dışında boşluk bırakmayan kümeler biçiminde oluşturulmuştur. Kendi içinde bağımsız olan yapıların tümü bahçelidir ve sıcağın etkisini azaltmak için turunçgillerle gölgelendirilmiştir. İç mekanın en önemli yeri olan avlular,  sofa işlevindedir 

Avluda bulunan mutfak elemanlardan biri ev halkının su ihtiyacını karşılayan kuyulardır. avlunu yıkanması için de kullanılırken, eski zamanlarda, buzdolapları yokken, yiyeceklerin saklanması için de kullanılırdı.

Ortada hayat (avlu), içeri tarafa çekilmiştir. Evler, dışarıya karşı daima ihtiyatlı ve müdafaalar şekildedir. Kendi içinde ayrı bir köy manzarası arz eder. Dar ve kapısı kapanabilen çıkmazlardan evlerin üç cephesi mahallenin dâhili kısmına bakar, pencereler her tarafa kapalı ve bahçeye açılır. Tümüyle bağımsız yapılaşma görülmez. Sokak yönü sağır avlu duvarı biçimindeki cephe, iç mekândaki yaşamın gizlenmesi için düşünülmüştür.

İklimin çok sıcak oluşu nedeniyle çok dar olan sokaklar, kentte karmaşık bir doku oluşturur. Konutlar; sokaklar boyunca dizilmiş, savunma amacıyla ortak duvarlı, aralarında, sokaklar dışında boşluk bırakmayan kümeler biçiminde oluşturulmuştur. Kendi içinde bağımsız olan yapıların tümü bahçelidir ve sıcağın etkisini azaltmak için turunçgillerle gölgelendirilmiştir. İç mekanın en önemli yeri olan avlular sofa işlevindedir 

Ortada hayat, içeri tarafa çekilmiştir. Evler, dışarıya karşı daima ihtiyatlı ve müdafaalar şekildedir. Kendi içinde ayrı bir köy manzarası arz eder. Sokak yönü sağır avlu duvarı biçimindeki cephe, iç mekândaki yaşamın gizlenmesi için düşünülmüştür..

Peyzaj

Türk bahçelerini batı tarzı bahçelerden ayıran en önemli özellik; avluda bulunan ve yemişleriyle ev sakinlerinin yiyecek ihtiyacını karşılayan meyve ağaçlarıdır. plan şeması olarak yan yana dizilmiş odaların ortasında yahut bir kenarında yer al maktadır. Avlularda güneşin sıcak etkisini azaltarak gölgelikler meydana getiren narenciye ağaçları vazgeçilmezdir. Genellikle portakal, mandalina, greyfurt, limon, turunç, nar, yenidünya, muşmula, hurma, muz, zeytin, asma, dut ve erik gibi meyve ağaçları dikilidir

Antakya eski evlerinde avlu ve peyzaj mimarisi yönünden değerlendirilmesi planlamanın esası, fonksiyonel, huzur verici, sade bir tertip anlayışına uymaktadır. Gölge ve serinlik yaratan peyzaj unsurları önemlidir. Geometri bilgilerinin henüz var olmadığı bir dönemde, kendi içindeki tarihsel ve değişken ölçek kavramıyla ve içten duygularla yapılmış, yalın sanat eseridir. 

Önerilen Mahalle Oluşum Modeli 

Alanın tek seferde tasarlanması yerine katılımcı ile birlikte zamana yayarak bir mahalle strüktürünün oluşturulması esas alınmıştır. İnsanlara seçme hakkı vererek kendiliğinden ve kendi bireysel özelliklerine uygun yerleşke planı  yapılmasına olanak vermektedir.

Kullanıcılara kendi yaşayacağı mekanı kendi şekillendirme olanağı vermek, belli standartlara göre üretilmiş kalıpların dışına çıkılarak esnek mekanların ve daha büyük ölçekte bakıldığında doğal mahalle oluşumunu sağlamıştır.

Önerilen mahalle modelinde ana çerçeve şu şekilde önerilmiştir.

İlgili otorite; yer gösterici, düzenleyici, ve sübvanse edici rolü üstlenmektedir. Kullanıcılar kendi ihtiyaçları doğrultusunda parselleri edinir.

İlgili otorite mahalleliye  bir çeşit  olasılıklar havuzu ve çerçeveler sadece tanımlar. Olabilecek ve ihtiyaçları karşılayabilecek bir çeşit  parsel matrisi ve  insanların kişiye özgü aktivitesine karşılık gelen mekanların matrisi oluşturur.

Kullanıcılar bu matristen kendilerine uygun olan unsurları seçerek , mekan kombinasyonunu öznel durumuna göre belirler.

Mahallenin kendiliğinden süreç içinde oluşumu sözgelimi; temel ihtiyaç olan ana mekanlar parsel içinde başlangıçta inşa edilir. Zamanla ihtiyaç doğrultusunda aileye yeni bireylerin katılımıyla yeni mekanlar hazırlanan mekan matrisinde seçilerek kullanılır. Tüm mahalle aynı zamanda inşa edilip tamamlanmaz, bir süreç dahilinde yapılmaya devam eder. 

Böylelikle kendiliğinden, toplumsal bir oluşumla , aidiyet , yer ,yeterli karışımda , tarihsel süreçte yerleşke oluşum modeli oluşturulur. 

Mahalle oluşumunun kullanıcı dinamiğiyle doğal oluşumuna bırakılması SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİN başlangıcı olarak ele alınmıştır. 

Mahalleli kendi tarihçesinde olduğu gibi kendi bahçesini kendi ihtiyaçlarını karşılamak üzere kullanabilir duruma hedeflenmiştir.

Günümüzde şehir hayatındaki insanların topraktan ve doğal hayattan uzak bir biçimde yaşıyor karşılık  parsel ve hane  içinde bostan, bahçe terası önerilmiştir . Kendi ihtiyaçlarını gidermek üzere ekolojik  bir yaşam toprakla iç içe her aileye  ait bahçe alanında tarım alanı üretilip kent tarımı önerilmektedir.

Mevcutta bulunan dereden yararlanmak  veya her evin kendi bahçesinde kuyu olanakları araştırılması önerilerek suyun hanelere ulaştırılması , bostan ve kent tarımında kullanılması düşünülmüştür.

• Yağmur suyunun geri dönüşüm elemanı olarak kullanılması ayrıca enerji verimliliği açısından yapı topluluğuna bir kaynak sağlamaktadır. 

• Güneş ışığından yararlanabilmek adına yer yer konut çatılarında güneş enerjisi kullanımı ön plana çıkmaktadır.

Enerji verimliliği açısından; atık suların geri dönüşümü ve toprak kaynaklı ısı pompalarının kullanımı ön görülmüştür. 

Ulaşım

Alana ulaşım toplu taşıma üzerinden planlanması etkin temas ve etkileşim oluşturmak üzere olan içinde ağırlıklı yaya ve bisiklet yolları önerilmiştir.  Peyzaj ve yaya kullanımının ön planda olması nedeni ile araç kullanımı sınırlandırılarak az sayıda park alanı önerilmiştir. İnsan odaklı yaşam öngörülmüştür. Alan içerisinde toplu taşıma durakları, meydanlar, ortak alanlar eklenmiştir. 

Bir ana omurga; tüm ahalinin etkileşim alanı olarak düşünülmektedir. Kent dokusunun aksine ticari birimler ara sokaklara dağılmış ve yapı adaları içinde meydan niteliği gören bölgeler oluşturulmuştur. Sokak girişleri ana arteri dik kesecek şekilde konumlandırılmış ve kamusal alanlar bu hatlara takılarak eklenmişlerdir. Kamusal alanlar  yer yer meydan yer yer park ve organik pazar alanı olarak düşünülmüştür. 

Mimari Karakter

Geleneksel avlu-yapı-sokak ilişkisi baz alınarak yeni bir mahalle yorumu yapılmıştır. Akdeniz ikliminin gerektirdiği açık, yarı açık, gölgelikli alanlar oluşturulmuştur. Mekanlar; bugünün koşullarına (ışık, görsellik, konfor) olanak sağlamak için avlu odaklı esnek olarak üretilmiştir. 

Duvar elemanı bölücü bir ögeden ayrı yapının bir parçası olarak kullanılmıştır. Parsellerin kendi çeperlerinin kapalılığı ve duvarların bitişikliği çevresel etmenlerden olan hakim rüzgarı yapılara yansıtmayacak şekilde kullanılmıştır.